تعداد جلسات شیمی‌ درمانی و فاصله بین جلسات چقدر است؟

هر دوره شیمی درمانی چند جلسه است؟ 

شاید پرتکرارترین و البته منطقی‌ترین سوالی که بیماران یا همراهان آن‌ها در همان جلسه اول از پزشک می‌پرسند، این است که هر دوره شیمی درمانی چند جلسه است و این پروسه چقدر طول می‌کشد؟ اما به‌طور ثابت نمی‌توان گفت مثلا 10 جلسه است.

شیمی درمانی، به‌صورت دوره‌ای (Cyclic) انجام می‌شود. بنابراین، وقتی پرسیده می‌شود که هر دوره چند جلسه است؟، در واقع باید بدانیم که کل درمان از چندین سیکل (Cycle) تشکیل شده است. هر سیکل شامل روزهای دریافت دارو و روزهای استراحت است.

تعداد جلسات شیمی درمانی چطور تعیین می‌شود؟

پزشک آنکولوژیست (متخصص سرطان) براساس چه معیاری تصمیم می‌گیرد که شما 4 جلسه شیمی درمانی نیاز دارید یا 12 جلسه؟ این تصمیم به موارد بسیار مهمی بستگی دارد:

۱. نوع سرطان و بافت‌شناسی آن

سرطان‌های خونی (مثل لوسمی) پروتکل‌های درمانی طولانی‌تر نسبت به تومورهای جامد (مثل سرطان پستان یا روده) دارند. برخی سرطان‌ها رشد سریع‌تر و نیاز به جلسات فشرده‌تری دارند، اما برخی دیگر با فواصل طولانی‌تر درمان می‌شوند.

۲. مرحله (Stage) بیماری

همچنین به اینکه آیا سرطان در مراحل اولیه است یا پیشرفته است هم بستگی دارد. در مراحل اولیه، بیشتر هدف درمان ریشه‌کنی کامل است و ممکن است دوره‌ها کوتاه‌تر اما با دوز مشخص باشد (مثلا 4 تا 6 ماه). در مراحل متاستاتیک (پیشرفته)، هدف کنترل بیماری است. در این حالت ممکن است تعداد جلسات محدود نباشد و تا زمانی که دارو اثر دارد و بدن بیمار کشش دارد، درمان ادامه یابد.

۳. هدف از درمان (کیوراتیو یا پالیاتیو)

درمان قطعی (Curative)، وقتی است که هدف از بین بردن کامل سرطان است، تعداد جلسات مشخص و محدود است (مثلا 8 جلسه). درمان تسکینی (Palliative) هم برای زمانی است که هدف کاهش درد و کنترل علائم است. برای همین، تعداد جلسات ممکن است کمتر باشد و با ملایمت بیشتری انجام شود تا کیفیت زندگی بیمار حفظ شود.

۴. نوع داروهای تجویزی

برخی داروها بسیار قوی هستند و بدن برای ریکاوری به 3 هفته زمان نیاز دارد (یعنی هر 21 روز یک جلسه). برخی دیگر سبک‌ترند و می‌توانند به‌صورت هفتگی (Weekly) تجویز شوند.

۵. پاسخ بدن بیمار به درمان

پاسخ بدن بیمار به درمان، فاکتوری است که در طول مسیر مشخص می‌شود. اگر در وسط درمان، آزمایش‌ها نشان دهند که تومور کاملا از بین رفته است، ممکن است پزشک تعداد جلسات باقی‌مانده را کم کند. برعکس، اگر تومور مقاومت کند، ممکن است داروها و تعداد جلسات تغییر کنند.

استاندارد تعداد جلسات 

یک دوره کامل درمان معمولا بین 3 تا 6 ماه طول می‌کشد. اما این زمان چگونه تقسیم‌بندی می‌شود؟ استانداردترین الگوهای زمانی در شیمی درمانی عبارتند از:

• سیکل‌های 21 روزه (هر 3 هفته یکبار): شما در روز اول دارو را دریافت می‌کنید و سپس 20 روز استراحت دارید. این 21 روز، یک سیکل نامیده می‌شود. بیشتر هم 4 تا 8 سیکل تجویز می‌شود.
• سیکل‌های 14 روزه (هر 2 هفته یکبار): در برخی سرطان‌ها (مثل برخی موارد سرطان روده یا پستان)، برای افزایش اثرگذاری، فواصل را کم می‌کنند. به این روش Dose-dense گفته می‌شود.
• سیکل‌های 28 روزه (هر 4 هفته یکبار): گاهی برای داروهای خوراکی یا برخی رژیم‌های خاص استفاده می‌شود.
• رژیم‌های هفتگی (Weekly): در این روش، دوز دارو پایین می‌آید اما بیمار باید هر هفته (مثلا شنبه‌ها) برای تزریق مراجعه کند. این روش، عوارض شدید ناگهانی را کم می‌کند اما رفت‌وآمد بیشتری دارد.

مدت زمان هر جلسه چقدر است؟

مدت زمانی که شما در کلینیک یا بیمارستان سپری می‌کنید، به نوع تزریق بستگی دارد:

1. تزریق سریع (IV Push): برخی داروها فقط چند دقیقه طول می‌کشند تا از طریق سرنگ به آنژیوکت تزریق شوند.
2. اینفیوژن کوتاه (IV Infusion): این تزریق، رایج‌ترین حالت است. دارو در یک کیسه سرم رقیق شده و طی 1 تا 4 ساعت قطره‌قطره وارد رگ می‌شود.
3. تزریق طولانی (Continuous Infusion): گاهی لازم است دارو خیلی آرام و طی 24 یا 48 ساعت وارد بدن شود. در این شرایط، به بیمار یک پمپ کوچک وصل می‌شود که می‌تواند با آن به خانه برود و پمپ به‌صورت خودکار دارو را تزریق می‌کند.

نکته: همیشه به زمان تزریق دارو، حدود 1 ساعت هم برای کارهای جانبی اضافه کنید. این کارها شامل آزمایش خون قبل از تزریق، ویزیت پزشک، و دریافت داروهای پیش‌درمان است. 

چرا بین جلسات استراحت وجود دارد؟ 

زیرا داروهای شیمی درمانی، هر سلولی که سرعت رشد بالایی دارد را هدف می‌گیرند. سلول‌های سرطانی رشد سریعی دارند، اما متاسفانه سلول‌های مغز استخوان (که گلبول‌های سفید و قرمز را می‌سازند)، سلول‌های ریشه مو و سلول‌های پوششی دهان و روده هم رشد سریعی دارند.

وقتی شیمی درمانی وارد بدن می‌شود، سطح گلبول‌های سفید خون (سربازان ایمنی) کاهش می‌یابد. این کاهش، در روز 7 تا 10 بعد از تزریق به اوج خود می‌رسد (به این نقطه Nadir می‌گویند). بدن شما نیاز به زمان دارد تا مغز استخوان دوباره فعالیت کند و سطح گلبول‌ها را به حد نرمال برساند.

اگر قبل از اینکه بدن ریکاوری شود، جلسه بعدی را انجام دهید:

• سیستم ایمنی بدن به‌شدت ضعیف می‌شود و خطر عفونت‌های مرگبار بالا می‌رود.
• پلاکت‌ها افت می‌کنند و خطر خونریزی ایجاد می‌شود.
• بافت‌های سالم بدن فرصت ترمیم پیدا نمی‌کنند.

چه زمانی برنامه زمانی تغییر می‌کند؟ 

گاهی اوقات ممکن است به کلینیک بروید و پزشک بگوید: امروز تزریق نداریم. این جمله ممکن است نگران‌کننده باشد، اما بیشتر برای حفظ ایمنی شماست. دلایل رایجی که برای تغییر تعداد جلسات یا تاخیر در آن‌ها وجود دارد شامل:

1. افت شدید گلبول‌های سفید (نوتروپنی): اگر آزمایش خون روز تزریق نشان دهد که گلبول‌های سفید خیلی پایین هستند، تزریق انجام نمی‌شود چون خطرناک است.
2. عوارض جانبی شدید: اگر بیمار دچار زخم‌های دهانی شدید، مشکلات کلیوی یا ضعف مفرط شده باشد، پزشک ممکن است دوز را کم کند یا یک هفته استراحت اضافه بدهد.
3. پیشرفت یا عدم پاسخ بیماری: اگر در تصویربرداری‌های میان‌دوره مشخص شود که تومور به داروی فعلی پاسخ نمی‌دهد، ممکن است دارو عوض شود و سیکل‌بندی جدیدی (با تعداد جلسات متفاوت) شروع شود.

آیا تعداد جلسات بیشتر به معنی وخامت بیماری است؟

این موضوع، یکی از بزرگترین ترس‌های بیماران است. تعداد جلسات بیشتر لزوما به معنی بدتر بودن سرطان نیست. گاهی اوقات، نوع رژیم درمانی، ایجاب می‌کند که دوزهای پایین‌تر (که عوارض کمتری دارند) در دفعات بیشتر (مثلا هفتگی) تزریق شوند. اما رژیم‌هایی با تعداد جلسات کم، ممکن است دوزهای بسیار بالا و سنگین داشته باشند.

شیمی درمانی دوره‌ای از زندگی است که در آن تقویم و روزها اهمیت زیادی پیدا می‌کنند. شاید در ابتدا، شنیدن اینکه باید 6 ماه یا 8 دوره درمان شوید، ترسناک و طولانی به نظر برسد. مهم‌ترین نکته این است که خودتان را با دیگران مقایسه نکنید. بدن شما، نوع بیماری شما و پاسخ سلول‌های شما به دارو، مختص خودتان است. 

امیدواریم این مطلب از همراه کلینیک برای شما مفید بوده باشد و به پرسش‌های شما پاسخ داده باشد.

سوالات متداول

1. اگر یک جلسه را به دلیل بیماری یا مشکل شخصی از دست بدهم چه می‌شود؟
   اگر به‌خاطر سرماخوردگی، تب یا مشکلات شخصی یک جلسه به تعویق افتاد، پزشک معمولا برنامه را بازتنظیم می‌کند. اما باید سعی کنید تا حد امکان دقیق باشید. تاخیرهای مکرر می‌تواند اثر درمان را به شدت کاهش دهد. همیشه قبل از کنسل کردن نوبت، با تیم درمان مشورت کنید.
2. آیا شیمی درمانی همیشه 3 هفته یکبار است یا می‌تواند هر روز باشد؟
   همانطور که گفته شد، رایج‌ترین مدل هر 3 هفته یا 2 هفته یکبار است. اما برخی رژیم‌ها شامل مصرف قرص‌های خوراکی شیمی درمانی هستند که باید هر روز به مدت 14 روز در خانه مصرف شوند. همچنین در پرتودرمانی همزمان با شیمی درمانی، ممکن است دوزهای بسیار پایین شیمی درمانی به‌صورت هفتگی تزریق شود. پس مدل هر روز برای تزریق وریدی سنگین نادر است، اما برای قرص‌های خوراکی رایج است.
3. طولانی‌ترین دوره شیمی درمانی چقدر است؟
   برای شیمی درمانی نگهدارنده (Maintenance Therapy) که بعد از دوره اصلی انجام می‌شود یا برای کنترل سرطان‌های مزمن، درمان ممکن است سال‌ها طول بکشد. در این حالت، بیمار دوزهای پایین‌تری دریافت می‌کند تا بیماری خاموش بماند. اما برای شیمی درمانی‌های تهاجمی اولیه، معمولا دوره بیشتر از 6 تا 8 ماه توصیه نمی‌شود زیرا ریسک آسیب‌های دائمی به بدن بالا می‌رود.