داروهای شیمیدرمانی به گونهای طراحی شدهاند تا سلولهایی که سرعت تکثیر بالایی دارند (مانند سلولهای سرطانی) را هدف قرار دهند. اما سلولهای مغز استخوان (که مسئول تولید گلبولهای سفید و قرمز هستند) هم دقیقا همین ویژگی را دارند و به سرعت تکثیر میشوند.
وقتی تولید گلبولهای سفید کاهش مییابد، بدن در وضعیتی به نام نوتروپنی قرار میگیرد. در این حالت، بدن شما در برابر عفونتها آسیبپذیر میشود. حتی یک سرماخوردگی ساده که قبلا برایتان اهمیتی نداشت، حالا میتواند دردسرساز شود. بنابراین، هدف اصلی ما در دوران نقاهت، پیشگیری از عفونت و تغذیه سلولها برای بازسازی سریعتر است.
تغذیه مناسب برای بازسازی سیستم ایمنی
احتمالا شنیدهاید که میگویند شما آن چیزی هستید که میخورید. این جمله بعد از شیمیدرمانی صد برابر مهمتر میشود. بدن شما برای ترمیم بافتهای آسیبدیده و ساخت گلبولهای جدید، نیاز به تغذیه مناسب دارد که مهمترین آنها شامل:
1. پروتئینها
پروتئین مهمترین ماده برای ترمیم بافتها و تقویت سیستم ایمنی است. بعد از شیمیدرمانی، عضلات ممکن است تحلیل رفته باشند و سیستم ایمنی ضعیف شده باشد. به همین دلیل، نیاز است مواردی مانند گوشت مرغ، ماهی، بوقلمون، تخممرغ (حتما کاملا پخته)، حبوبات (نخود و لوبیا) و سویا را باید در برنامهریزی تغذیه خود قرار دهید.
نکته: اگر اشتها ندارید، وعدههای غذایی را کوچک و تعداد آنها را زیاد کنید. مثلا به جای 3 وعده بزرگ، 6 وعده کوچک بخورید.
۲. ویتامینها و آنتیاکسیدانها
- ویتامین C: در مرکبات (پرتقال، لیمو)، فلفل دلمهای و کیوی وجود دارد و ویتامین C ایمنی بدن را تقویت میکند.
- ویتامین E: آجیلها (گردو، بادام) و تخمهها منابع عالی هستند. (حتما از آجیلهای بستهبندی و بهداشتی استفاده کنید تا خطر قارچ و آلودگی نداشته باشند).
- ویتامین D: سطح ویتامین D در اکثر بیماران پایین میآید. علاوهبر مکمل (با تجویز پزشک)، ماهیهای چرب مثل سالمون منابع خوبی هستند.
۳. مایعات و هیدراتاسیون
داروهای شیمیدرمانی سمومی را در بدن به جا میگذارند که باید دفع شوند. برای همین، نوشیدن حداقل 8 تا 10 لیوان آب در روز به کلیهها کمک میکند تا سموم را دفع کنند و از خشکی دهان و یبوست جلوگیری میکند.
اگر طعم آب برایتان ناخوشایند است (که یکی از عوارض شیمیدرمانی است)، میتوانید چند قطره لیموترش تازه یا خیار به آن اضافه کنید.
چه چیزهایی نباید بخوریم؟
در دوران تقویت سیستم ایمنی بعد از شیمی درمانی، نخوردن برخی غذاها به اندازه خوردن غذاهای مفید مهم محسوب میشود. زیرا سیستم ایمنی شما هنوز شکننده است و توانایی مبارزه با باکتریهای موجود در غذاهای خام را ندارد. مهمترین غذاهایی که در این دوران نباید مصرف شود شامل:
- غذاهای خام و نیمپز: سوشی، استیک آبدار، تخممرغ عسلی و ماهی دودی ممنوع است. همه چیز باید کاملا پخته شود (Well-done).
- سبزیجات و میوههای خوب شسته نشده: اگر نمیتوانید پوست میوه را بگیرید یا سبزی را ضدعفونی کنید، آن را نخورید. کاهو و سبزی خوردن رستورانها ریسک بالایی دارند.
- لبنیات غیرپاستوریزه: شیر یا پنیر محلی ممکن است حاوی باکتری باشند. فقط از لبنیات پاستوریزه و بستهبندی استفاده کنید.
- قند و شکر مصنوعی: شکر التهاب بدن را افزایش میدهد و سیستم ایمنی را سرکوب میکند. تا جای ممکن شیرینیجات قنادی و نوشابه را حذف کنید.
سبک زندگی و بهداشت
تغذیه نیمی از ماجراست. نیم دیگر، سبک زندگی شماست. تقویت سیستم ایمنی بدن بعد از شیمی درمانی نیازمند تغییرات کوچکی در عادات روزانه است.
خواب کافی
هورمونهای ترمیمی در خواب عمیق ترشح میشوند. سعی کنید شبها 7 تا 9 ساعت خواب باکیفیت داشته باشید. اگر هم در طول روز خسته میشوید، چرتهای کوتاه 20 دقیقهای عالی است.
مدیریت استرس
استرس دشمن سیستم ایمنی است. زیرا وقتی مضطرب هستید، بدن هورمون کورتیزول ترشح میکند که مستقیما سیستم ایمنی را ضعیف میکند. برای حل آن، از تکنیکهای تنفس عمیق، مدیتیشن، یا حتی گوش دادن به موسیقی ملایم استفاده کنید. حتی دور خودتان را با آدمهای مثبت پر کنید و اخبار منفی را دنبال نکنید.
ورزش ملایم
منظور، ورزشهای حرفهای نیست. برای مثال، پیادهروی سبک، حرکات کششی یا یوگای ملایم ورزشهای خوبی هستند که باعث بهبود گردش خون میشوند. این کار کمک میکند سلولهای ایمنی سریعتر در بدن حرکت کنند و وظیفهشان را انجام دهند. اما یادتان باشد که هرگز خودتان را خسته نکنید و هر جا احساس ضعف کردید، بنشینید.
بهداشت دهان و دندان
یکی از عوارض شایع، زخمهای دهانی (موکوزیت) است که میتواند راه ورود میکروب باشد. برای جلوگیری از این موضوع، استفاده از مسواکهای بسیار نرم (Soft) مناسب است. همچنین، دهان خود را مرتب با محلول آب و نمک رقیق (یا دهانشویههای تجویز شده) بشویید تا محیط دهان ضدعفونی شود.
روشهای جلوگیری از عفونت
در ماههای اول پس از شیمیدرمانی، شما باید کمی وسواسی باشید. این وسواس برای سلامتی شما مهم است.
- شستن دستها: سادهترین و مهمترین قانون. قبل از غذا، بعد از دستشویی و بعد از تماس با سطوح عمومی، دستها را 20 ثانیه با آب و صابون بشویید.
- دوری از جمعیت: سینما، کنسرت، پاساژهای شلوغ و اتوبوس مکانهای پرخطری هستند. اگر مجبور به حضور هستید، حتما از ماسک استاندارد استفاده کنید.
- دوری از افراد بیمار: اگر نوه کوچک شما سرماخورده است یا دوستتان تبخال دارد، با کمال احترام از دیدار با آنها خودداری کنید.
- مراقبت از حیوانات خانگی: اگر گربه یا سگ دارید، تمیز کردن خاک یا قفس آنها را به فرد دیگری بسپارید. حیوانات میتوانند ناقل انگلهایی باشند که برای شما خطرناک است.
گیاهان دارویی و مکملها
- زنجبیل: معمولا برای کاهش تهوع ایمن است و خاصیت ضدالتهابی دارد. میتوانید آن را در چای دم کنید.
- عسل: اگر پاستوریزه و شرکتی باشد، برای رفع عفونتهای گلو خوب است. اما عسل خام ممکن است حاوی هاگهای باکتری باشد.
- مکملها: هرگز، تاکید میکنیم هرگز بدون مشورت با انکولوژیست (پزشک سرطان) خود، مکملهای ویتامین یا گیاهی مصرف نکنید. دوز بالای برخی آنتیاکسیدانها میتواند اثرات درمانی باقیمانده را خنثی کند.
چه زمانی باید نگران شویم؟
با تمام این مراقبتها، گاهی عفونت رخ میدهد. از آنجا که سیستم ایمنی ضعیف است، ممکن است بدن شما واکنش شدیدی (مثل چرک زیاد) نشان ندهد. بنابراین، تب مهمترین نشانه است.
اگر علائم زیر را داشتید، منتظر صبح نمانید و سریعا به اورژانس یا پزشک خود مراجعه کنید:
- تب بالای 38 درجه سانتیگراد.
- لرز شدید یا تعریق زیاد.
- تنگی نفس یا سرفه جدید.
- سوزش هنگام ادرار.
- قرمزی، تورم یا درد در محل ورود کاتتر (پورت) شیمیدرمانی.
در کل، باید توجه داشت که فرآیند تقویت سیستم ایمنی بدن بعد از شیمی درمانی یک شبه اتفاق نمیافتد. بدن شما برای بازسازی خود به زمان و مواد مغذی نیاز دارد. به خودتان سخت نگیرید. روزهای بد و خوب وجود خواهند داشت، اما روند کلی شما روبه بهبودی است. زیرا شما سختترین بخش را پشت سر گذاشتهاید. حالا با رعایت این نکات، بدنتان را تقویت میکنید. همچنین، شما میتوانید برای مشاوره بیشتر با کارشناسان ما تماس بگیرید.
سوالات متداول
- چقدر طول میکشد تا سیستم ایمنی بعد از شیمیدرمانی به حالت عادی برگردد؟
این زمان برای هر فرد متفاوت است و بستگی به نوع داروهای مصرفی، سن و سلامت کلی شما دارد. اما به طور معمول، سیستم ایمنی بین چند هفته تا چند ماه (معمولا 1 تا 3 ماه) زمان نیاز دارد تا بهطور کامل بازسازی شود. - آیا میتوانم بعد از شیمیدرمانی واکسن آنفولانزا بزنم؟
بله، معمولا پزشکان توصیه میکنند، اما زمانبندی آن بسیار مهم است. چون سیستم ایمنی ضعیف است، ممکن است واکسن به خوبی عمل نکند. حتما قبل از تزریق هر واکسنی با پزشک انکولوژیست خود مشورت کنید. واکسنهای حاوی ویروس زنده اغلب ممنوع هستند. - بهترین میانوعده برای تقویت بدن در این دوران چیست؟
مخلوطی از مغزهای بوداده (بدون نمک زیاد و تمیز)، تکههای میوه پخته شده (مثل کمپوت سیب خانگی با کمترین شکر)، تخممرغ آبپز سفت و اسموتیهای خانگی با پودر پروتئین (تحت نظر پزشک) گزینههای عالی هستند.
